Hvað er verðtrygging?

Verðtrygging er fyrirkomulag þar sem fjárhæð láns eða kröfu breytist í takt við verðlag. Á Íslandi miðast verðtrygging við vísitölu neysluverðs, sem Hagstofa Íslands birtir mánaðarlega. Hækki vísitalan um 1% hækka eftirstöðvar verðtryggðs láns einnig um 1%.

Verðtrygging hefur verið útbreidd á Íslandi frá því um 1980, þegar hún var tekin upp til að verja sparifé og lánsfé gegn mikilli verðbólgu. Hún er óvenjuleg í alþjóðlegum samanburði, því fá lönd nota verðtryggð lán jafnmikið í húsnæðisfjármögnun heimila.

Hvernig virkar verðtryggt lán?

Á verðtryggðu láni greiðir lántakandinn tvenns konar kostnað:

• Verðbætur: Höfuðstóllinn er uppfærður í takt við vísitölu neysluverðs. Verðbæturnar bætast við eftirstöðvarnar og greiðast niður á lánstímanum.
• Vextir: Lánið ber vexti ofan á verðbættan höfuðstól. Þessir vextir eru raunvextir og því yfirleitt mun lægri en vextir á óverðtryggðum lánum.

Á óverðtryggðu láni er verðbólgan í raun innifalin í vöxtunum, því nafnvextirnir þurfa að bæta lánveitandanum upp þá verðbólgu sem búist er við. Á verðtryggðu láni er verðbólgan hins vegar færð á höfuðstólinn og greidd smám saman yfir allan lánstímann.

Dæmi

Tekið er 30 milljóna króna verðtryggt lán. Ef verðbólga er 5% á fyrsta ári hækka eftirstöðvarnar um 5% vegna verðbóta, eða nálægt 1,5 milljónum króna, áður en tekið er tillit til afborgana. Greiðslubyrðin hækkar einnig smám saman í krónum talið. Í mikilli verðbólgu getur því farið svo að eftirstöðvar lánsins hækki fyrstu árin þótt greitt sé af því reglulega.

Verðtryggð lán hafa því yfirleitt lægri greiðslubyrði í upphafi en sambærileg óverðtryggð lán, en eignamyndun er hægari. Óverðtryggð lán hafa hærri greiðslubyrði í upphafi, einkum þegar vextir eru háir, en höfuðstóllinn lækkar hraðar.

Kostir og gallar

• Fyrirsjáanlegt raunvirði: Lánveitandi og lántakandi vita fyrir fram hverjir raunvextirnir eru, óháð því hver verðbólgan verður.
• Óvissa í krónum talið: Fjárhæðin í krónum ræðst af verðbólgu framtíðarinnar og getur hækkað mikið ef verðbólga fer á skrið.
• Áhrif á peningastefnuna: Breytingar á stýrivöxtum hafa hægari og minni bein áhrif á greiðslubyrði verðtryggðra lána en óverðtryggðra lána með breytilegum vöxtum. Því hefur oft verið rætt um að útbreidd verðtrygging dragi úr virkni peningastefnunnar.

Verðtrygging á skuldabréfamarkaði

Ríkissjóður og aðrir útgefendur gefa út bæði verðtryggð og óverðtryggð skuldabréf. Ávöxtunarkrafa verðtryggðra bréfa er raunávöxtun en krafa óverðtryggðra bréfa nafnávöxtun. Munurinn á þeim, svokallað verðbólguálag, er oft notaður sem vísbending um þær verðbólguvæntingar sem felast í markaðsverði. Á síðunni Hagtölur má sjá bæði nafn- og raunvexti skuldabréfa, og nánar er fjallað um þá í greininni Hvað er vaxtaróf?

Verðtrygging á M5

Vísitala neysluverðs og 12 mánaða verðbólga eru birtar á Hagtölum, og á Dagatalinu má sjá hvenær Hagstofan birtir næstu mælingu. Ef þú ert með verðtryggt lán skilar hver mæling vísitölunnar sér í eftirstöðvar lánsins.

Reglur um verðtryggingu er að finna í lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þessi grein er almenn fræðsla og ekki ráðgjöf; við val á láni er ráðlegt að bera saman kjör og greiðsluáætlanir hjá lánveitendum.