Hvað eru raunvextir?

Vextir eru yfirleitt gefnir upp sem nafnvextir, það er sú prósenta sem lán eða innlán ber á ári. Nafnvextirnir segja þó ekki alla söguna, því verðbólga rýrir á sama tíma verðgildi krónunnar. Raunvextir eru vextir að frádreginni verðbólgu. Þeir sýna hversu mikið kaupmáttur sparifjár eykst í raun og hver raunverulegur kostnaður lántakanda er.

Einfalt dæmi

Segjum að þú leggir 100.000 krónur inn á reikning sem ber 6% vexti og að verðbólga sé 4% á sama tíma. Eftir ár áttu 106.000 krónur, en þar sem verðlag hefur hækkað um 4% færðu aðeins um 2% meira af vörum og þjónustu fyrir upphæðina en fyrir ári. Raunvextirnir eru því um 2%.

Ef verðbólgan væri 8% en vextirnir áfram 6% væru raunvextirnir neikvæðir, um −2%. Þá minnkar kaupmáttur sparifjárins þótt krónunum á reikningnum fjölgi.

Nákvæmlega reiknað eru raunvextir (1 + nafnvextir) / (1 + verðbólga) − 1. Þegar vextir og verðbólga eru hófleg munar litlu á þeirri formúlu og einföldum frádrætti.

Hvers vegna skipta raunvextir máli?

• Fyrir sparifjáreigendur: Jákvæðir raunvextir merkja að sparnaðurinn heldur verðgildi sínu og gott betur.
• Fyrir lántakendur: Háir raunvextir gera lán dýr, jafnvel þótt verðbólga hækki laun og eignaverð með tímanum.
• Fyrir peningastefnuna: Það eru fyrst og fremst raunvextir sem hafa áhrif á ákvarðanir heimila og fyrirtækja um neyslu, sparnað og fjárfestingu. Þegar Seðlabankinn vill hægja á hagkerfinu og draga úr verðbólgu þarf hann að halda raunvöxtum nægilega háum. Lágir eða neikvæðir raunvextir örva hins vegar eftirspurn.

Afturvirkir og framsýnir raunvextir

Raunvexti má reikna á fleiri en einn veg. Einfaldast er að draga verðbólgu síðustu 12 mánaða frá vöxtunum. Sá mælikvarði er afturvirkur: hann ber saman vexti dagsins í dag við verðbólgu sem þegar er liðin.

Seðlabankinn horfir einnig til raunvaxta miðað við verðbólguvæntingar, það er hversu mikla verðbólgu heimili, fyrirtæki og markaðsaðilar búast við á næstunni. Þegar verðbólga er að hjaðna geta raunvextir miðað við væntingar verið hærri en afturvirki mælikvarðinn gefur til kynna, og öfugt þegar verðbólga er að aukast. Seðlabankinn kannar meðal annars væntingar markaðsaðila reglulega, og þær kannanir má sjá á viðburðadagatalinu.

Raunvextir á M5

Á síðunni Hagtölur eru raunvextir reiknaðir sem stýrivextir Seðlabankans að frádreginni 12 mánaða verðbólgu. Útreikningurinn er gerður á M5 út frá opinberum tímaröðum og er því merktur „Útreikningur M5“. Þetta er sá afturvirki mælikvarði sem lýst er hér að ofan.

Raunvexti má einnig lesa beint af markaði. Verðtryggð skuldabréf bera raunvexti, og á Hagtölum má sjá par-vexti verðtryggðra skuldabréfa til 3, 5 og 10 ára. Nánar er fjallað um þá í greinunum Hvað er verðtrygging? og Hvað er vaxtaróf?

Nánari upplýsingar er að finna á vef Seðlabankans um vexti.