Hvernig er atvinnuleysi mælt?

Atvinnuleysi er einn mest lesni mælikvarðinn á stöðu efnahagslífsins. Til að skilja tölurnar þarf þó að vita hverjir teljast atvinnulausir og við hvað er miðað.

Vinnuafl, starfandi og atvinnulausir

Hagstofa Íslands skiptir fólki á aldrinum 16–74 ára í þrjá hópa:

• Starfandi: Fólk sem vann launað starf, í fullu starfi eða hlutastarfi.
• Atvinnulausir: Fólk sem er án vinnu, hefur leitað að starfi og getur hafið störf fljótlega.
• Utan vinnumarkaðar: Fólk sem hvorki vinnur né leitar að vinnu, svo sem margir námsmenn, eftirlaunaþegar og þeir sem sinna heimili.

Starfandi og atvinnulausir mynda saman vinnuaflið. Út frá þessum hópum eru tveir lykilmælikvarðar reiknaðir:

• Atvinnuleysi er hlutfall atvinnulausra af vinnuaflinu.
• Atvinnuþátttaka er hlutfall vinnuaflsins af öllum mannfjöldanum á aldrinum 16–74 ára.

Vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar

Tölurnar á M5 koma úr vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar. Hún er úrtakskönnun, þar sem hópur fólks er spurður um stöðu sína á vinnumarkaði, og byggist á alþjóðlegum skilgreiningum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO). Þannig má bera íslenskar tölur saman við tölur annarra landa.

Þar sem um úrtak er að ræða fylgir tölunum nokkur óvissa, og breytingar upp á fáein tíundu úr prósentustigi á milli ársfjórðunga eru ekki endilega marktækar. Þróunin yfir lengri tíma segir meira en einstök mæling.

Skráð atvinnuleysi

Í fréttum er einnig oft vísað í skráð atvinnuleysi, sem Vinnumálastofnun birtir mánaðarlega. Það byggist á fjölda þeirra sem eru skráðir atvinnulausir hjá stofnuninni, ekki á könnun. Skráð atvinnuleysi og atvinnuleysi samkvæmt vinnumarkaðsrannsókn eru því ekki sami mælikvarðinn og geta sýnt ólíkar tölur. Til dæmis teljast þeir sem leita vinnu án þess að eiga rétt á atvinnuleysisbótum til atvinnulausra í könnuninni, en eru ekki endilega á skrá.

Hvers vegna skiptir atvinnuþátttaka máli?

Atvinnuleysi getur minnkað af tveimur ólíkum ástæðum: annaðhvort vegna þess að atvinnulausir fá vinnu eða vegna þess að þeir hætta að leita og hverfa af vinnumarkaði. Atvinnuþátttakan hjálpar til við að greina þar á milli. Atvinnuþátttaka á Íslandi er með því mesta sem þekkist meðal vestrænna ríkja.

Vinnumarkaðurinn og verðbólga

Þegar atvinnuleysi er lítið og fyrirtæki keppast um starfsfólk eykst þrýstingur á launahækkanir, sem getur ýtt undir verðbólgu. Aukið atvinnuleysi getur á hinn bóginn verið merki um að hægt hafi á hagkerfinu. Seðlabankinn fylgist því náið með vinnumarkaðnum þegar hann ákveður vexti.

Vinnumarkaðurinn á M5

Á síðunni Hagtölur má sjá nýjustu ársfjórðungstölur um atvinnuleysi og atvinnuþátttöku. Atvinnuþátttaka sveiflast eftir árstíðum, til dæmis þegar námsmenn fara út á vinnumarkaðinn á sumrin. Því er gagnlegt að skoða breytinguna síðustu 12 mánuði, sem birtist undir „Þróun og gögn“, samhliða breytingunni frá fyrri ársfjórðungi.

Nánari upplýsingar er að finna hjá Hagstofu Íslands.