Fróðleikur · Verðlag
Hvað er kaupmáttur og hvað eru raunlaun?
Kaupmáttur segir til um hversu mikið fæst fyrir launin. Raunlaun eru laun leiðrétt fyrir verðbólgu og sýna hvort kaupmáttur hafi aukist eða minnkað.
Launahækkun segir ekki ein og sér til um hvort fólk hafi það betra. Ef laun hækka um 6% en verðlag hækkar um 6% á sama tíma fæst nákvæmlega jafnmikið fyrir launin og áður. Kaupmáttur segir til um hversu mikið af vörum og þjónustu fæst fyrir launin, og raunlaun eru laun leiðrétt fyrir verðbólgu.
Einfalt dæmi
Ef laun hækka um 6% á einu ári og verðbólga er 4% hafa raunlaun hækkað um tæp 2%. Kaupmáttur launa hefur þá aukist. Ef laun hækka um 4% en verðbólga er 6% hafa raunlaun lækkað um tæp 2% og kaupmáttur minnkað, jafnvel þótt fleiri krónur komi í launaumslagið.
Nákvæmlega reiknað er breyting raunlauna (1 + launahækkun) / (1 + verðbólga) − 1. Þegar tölurnar eru hóflegar munar litlu á því og einföldum frádrætti.
Launavísitalan
Hagstofa Íslands reiknar launavísitölu í hverjum mánuði. Hún mælir breytingar á reglulegum launum fyrir sambærileg störf og sama vinnutíma, en ekki breytingar á heildartekjum. Vísitalan hækkar því ekki þótt fólk vinni meiri yfirvinnu eða skipti um starf, heldur fyrst og fremst þegar launataxtar og regluleg laun hækka.
Á Íslandi hækkar launavísitalan gjarnan í stökkum þegar nýir kjarasamningar taka gildi. Þau stökk sjást greinilega á þróunargrafinu á M5.
Raunlaun á M5
Á síðunni Hagtölur eru raunlaun reiknuð sem 12 mánaða breyting launavísitölunnar að frádreginni 12 mánaða verðbólgu. Útreikningurinn er gerður á M5 út frá opinberum tímaröðum og er merktur „Útreikningur M5“. Jákvæð tala merkir að kaupmáttur launa hafi aukist síðustu 12 mánuði; neikvæð tala að hann hafi minnkað.
Það sem raunlaun segja ekki
- Meðaltal, ekki einstaklingar: Launavísitalan sýnir almenna þróun. Laun einstakra hópa geta hækkað mun meira eða minna.
- Skattar og bætur: Raunlaun taka ekki tillit til skatta, barnabóta, vaxtabóta eða annarra tilfærslna. Til þess er horft til kaupmáttar ráðstöfunartekna, sem Hagstofan birtir sérstaklega.
- Ólík útgjöld: Verðbólga er mæld fyrir meðalheimili. Heimili sem verja stórum hluta tekna í húsaleigu eða afborganir lána finna fyrir verðhækkunum á annan hátt en önnur.
Laun, kaupmáttur og verðbólga
Til lengri tíma ræðst kaupmáttur af því hversu mikil verðmæti eru sköpuð í hagkerfinu, það er af framleiðni. Ef laun hækka mikið umfram framleiðnivöxt geta fyrirtæki velt kostnaðinum út í verðlag, og þá étur verðbólgan launahækkanirnar upp að hluta. Seðlabankinn fylgist því með launaþróun og kjarasamningum þegar hann metur verðbólguhorfur.
Nánari upplýsingar um laun og tekjur er að finna hjá Hagstofu Íslands.